ارسال به دوستان
کد خبر : 40226
تاریخ انتشار : 12/12/2013 5:43:00 PM

خطیب: امام مسجد و مدير مرکز اسلامی هامبورگ

اسلام شناسي 93 -اسلام و معنويت 20

در چند بحث گذشته به گونه هاي مختلف معنويت اشاره گرديد و تا حدي جريان هاي معنويت نيز مورد بررسي قرار گرفت؛ امّا در آخرين بحث از معنويت به ويژگي هاي معنويت از ديدگاه اسلام پرداخته مي شود تا جامعيت اين موضوع از اين ديدگاه بيشتر مورد توجه قرار گيرد؛ گرچه از مجموع مباحث گذشته به بخش عمده اي از اين ويژگي ها اشاره شده است، ولي جمع بندي اين بحث مي تواند ديدگاه اسلام را دقيق تر مشخص نمايد.

 

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ربّ العالمين و الحمد لله الذی لا مُضادّ له في مُلكه و لا مُنازِعَ لَهُ في أمره. الحمدالله الذی لا شريك لَهُ في خلقه ولا شبيه لَهُ في عَظَمَتِه (جزء من دعاء الإفتتاح) وصلّی الله علی سيدّنا ونبيّنا محمّد صلّی الله عليه وعلی آله الطاهرين واصحابه المنتجبين.

عبادالله ! أُوصيكم و نفسي بتقوی الله و اتّباع امره و نهیه.

 در چند بحث گذشته به گونه‌هاي مختلف معنويت اشاره گرديد و تا حدي جريان‌هاي معنويت نيز مورد بررسي قرار گرفت؛ امّا در آخرين بحث از معنويت به ويژگي‌هاي معنويت از ديدگاه اسلام پرداخته مي‌شود تا جامعيت اين موضوع از اين ديدگاه بيشتر مورد توجه قرار گيرد؛ گرچه از مجموع مباحث گذشته به بخش عمده‌اي از اين ويژگي‌ها اشاره شده است، ولي جمع‌بندي اين بحث مي‌تواند ديدگاه اسلام را دقيق‌تر مشخص نمايد.

بسيار واضح و روشن است که براي شناخت حقيقت معنويت بايد به صورت دقيق به نيازهاي فطري انسان و جايگاه او در نظام هستي شناخت پيدا كرد؛ زيرا بدون توجه و شناخت به اين گرايش مقدس در وجود آدميان و هوش معنوي آن در تربيت اين ظرفيت و استعداد توفيقي به دست نخواهد آمد و بالطبع به لحاظ معنوي بينش درستي نسبت به خود، موقعيت خود در جهان هستي و نيز نسبت خود و خدا و جامعه پيدا نخواهد كرد.

آموزه‌هاي دين، هم در اصل شناخت و هم براي شكوفايي ابعاد معنوي انسان به صورت دقيق و عميق راهبردها و راهكارهاي لازم را در اختيار انسان‌ها قرار داده و بلكه بدون آموزه ديني كه منشأ وحياني دارد، آدميان به حقيقت معنويت نخواهند رسيد و هر كسي به گمان خود تصور مي‌كند كه از معنويت بهره‌اي جسته و حال آنكه آنچه را كه به دست آورده از عمق معرفتي برخوردار نبوده.

 

به نظر مي‌رسد بايد بار ديگر مروري بر تعريف انسان از ديدگاه وحي داشته باشيم و جايگاه آدميان را در نظام هستي خود درك و فهم كنيم و بر آن اساس در اين مسير گام برداريم تا راه و مقصد صحيح را از فلسفه آفرينش خود بشناسيم و در آن مسير حركت كنيم.

اكنون به مباحث كليدي در معنويت اسلامي مي‌پردازيم و بحث را پايان مي‌دهيم.

1ـ در معنويت اسلامي هم وضعيت دنياي انسان سامان مي‌يابد و هم اوضاع آخرت او.  در واقع هر دو بعد دنيا و آخرت در معنويت اسلامي به صورت جامع مورد توجه قرار گيرد؛ زيرا بر اساس تعالیم اسلام، نسبت ميان دنيا و آخرت مانند دو روي يك سكّه است و در حقيقت آخرت باطن اين دنيا است و لذا انسان‌هاي معنوي از نظر اسلام به كساني اطلاق مي‌شود كه در دنيا به صورت فعال تلاش مي‌كنند. «و ان ليس للانسان الاّ ما سعي و ان سعيه سوف يري»؛[1] آنها لحظه‌اي از تلاش و سير به سوي كمال غافل نيستند و از نصيب و بهره خود از دنيا غافل نمي‌باشد، بلكه دنيا را مزرعه آخرت مي‌دانند و آنرا محل تجارت معنوي براي خود قرار مي‌دهند و با همين نگاه دنيا مسجد و مأواي دوستان خدا خواهد بود؛ زيرا يك مسلمان واقعي بر اين باور است كه اسلام برنامه كامل زندگي را در اختيار انسان‌ها قرار داده تا در جهت آبادي دنيا و آخرت تلاش كند و به همه ابعاد زندگي ديني، فرهنگي، علمي، سياسي، اقتصادي و اجتماعي توجه بايسته داشته باشد. لذا قرآن كريم وظيفه انسان را آبادي زمين معرفي كرده و فرموده: « هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَريبٌ مُجيبٌ »؛[2] او شما را از زمين آفريد و به آباداني در آن گماشت، پس آمرزش بخواهيد و به سوي او باز گرديد براستي كه پروردگارم نزديك و پاسخ دهنده است. آيه شريفه اين نكته را مورد تاكيد قرار مي‌دهد كه تلاش براي آبادي زمين و پرداختن به ابعاد مادي زندگي مي‌تواند راهي براي بازگشتن به سوي خدا و حركت در مسير رضاي او و انجام وظيفه الهي باشد و اينكه خداوند به عنوان ربّ انسان‌ها تاكيد مي‌كند كه من نزديك و اجابت كننده هستم، اشاره و بلكه تصريح مي‌كند به ظرفيت‌هاي بالاي معنوي انسان‌ها.

2ـ در معنويت اسلامي داشتن انگيزه الهي نقش برجسته‌اي دارد؛ زيرا چنين انگيزه‌اي به انسان ابديت مي‌دهد و قرآن كريم تاكيد مي‌كند هر آنچه كه صبغه و رنگ و وجه الهي داشته باشد باقي است و نابودي در آن راه ندارد. « وَ يَبقَى وَجهُ رَبِّكَ ذُو الجَلَالِ وَالإِكرَامِ »؛[3] به همين جهت قرآن كريم تاكيد مي‌كند كه همه حركت و مسير زندگي خود را براي خدا قرار دهيد. « قُل إِنَّ صَلَاتِي وَ نُسُكِي وَ مَحيَايَ وَ مَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ العَالَمِينَ »؛[4] و در روايات نيز به اين نكته تاكيد شد كه علم و آموزش و عمل را براي خدا قرار دهيد. «من تعلم لله و علم لله و عمل لله دعي في ملكوت السموات عظيما»؛[5] و به همين جهت است كه در نماز پيش از تكبيره الاحرام مستحب است آيه « إِنِّي وَجَّهتُ وَجهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرضَ حَنِيفاً وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُشرِكِينَ »؛‌[6] تلاوت شود كه حكايت از توجه حقيقي انسان به مهم‌ترين امر معنوي يعني خداي بزرگ دارد و اين ظرفيت هم در وجود انسان به عنوان فطرت قرار داده شد و در حقيقت گرايش دروني و باطن انسان گرايش به دوستي به خداي محبوب است و از اينكه به انسان‌ها سفارش شده که كارهاي خود را براي قرب الهي قرار دهند، به همين جهت است و البته در واجبات تعبدي چنين قصدي لازم و واجب است مانند نماز، روزه و حج و در واجبات توصلی گرچه چنين قصدي براي صحت آن واجب نيست، اما مستحب است كه انسان در هر آنچه را كه او صادر مي‌شود و مقدمه كمال را براي او فراهم مي‌سازد قصد قربت نمايد.

توجه به انگيزه الهي باعث مي‌شود كار غير خدايي در نزد او كوچك شمرده شود و هر آنچه كه به محبوب و معشوق حقيقي او يعني خداوند بزرگ مربوط مي‌شود، برايش زيبا و لذت بخش خواهد بود. « عظم الخالق في انفسهم فصغر ما دونه في اعينهم و لو لا الاجل التي كتب الله عليهم لم تستقر ارواحهم في اجسادهم طرفه عين ».[7]

پس یکی از ويژگي‌هاي معنويت اسلامي داشتن انگيزه الهي در هر كار فرهنگي، عملي، ديني، سياسي و اقتصادي و اجتماعي است و به اين واسطه انسان مي‌تواند خود را به حقيقت معنويت برساند.

3ـ در معنويت اسلامي مسئوليت‌هاي گوناگوني بر عهده انسان گذاشته مي‌شود: هم مسئوليت نسبت به خود و هم نسبت به احكام الهي و هم نسبت به ديگران و محيط زيست و در حقيقت مسئوليت جامع بر عهده انسان گذاشته مي‌شود و به همين جهت است كه انسان معنوي در تصحيح رابطه‌اش با خود و خدا و ديگران تلاش مي‌كند و آن را به عنوان يك دغدغه جدي خود مي‌داند و لذا يك انسان معنوي از ديدگاه اسلام، عدالت محور و ظلم ستيز است و نسبت به آنچه كه بر ديگران مي‌گذرد، احساس مسئوليت مي‌نمايد و لذا كمك مي‌كند كه مشكل او چه مسلمان و غير مسلمان باشد را حل كند. او در عرصه‌هاي اجتماعي با بهره‌گيري از ظرفيت‌هاي موجود در ساماندهي امور انسان‌ها تلاش مي‌كند و در تعاملات اجتماعي به مروت، مدارا و تحمل پايبند است.

از نظر معنويت اسلامي انسان‌ها بايد پيام آور امنيت و صلح و سلامت در جامعه باشند و براي تحقق آن تلاش كنند. در اسلام صلح و آرامش دروني بر اساس ارتباط و پيوند با خدا تعريف و تامين مي‌شود و دامنه آن به همه ابعاد زندگي گسترش مي‌يابد و لذا از ديدگاه اسلام صلح و آرامش هم ارزش ابزاري دارد و هم ارزش غايي.

در معنويت اسلامي راه اعتدال مهم‌ترين سفارش ديني است. به گونه‌اي كه نه با طمع قدرت و ثروت، آرامش و معنويت را كنار مي‌گذارد و نه به بهانه صلح و آرامش و معنويت از ميدان زندگي كنار مي‌رود.

4ـ در معنويت اسلامي عرفان و شهود از ديدگاه قرآن و عترت جايگاه خاصي دارد و بايد بر اساس پايه‌هاي ديني، انسان معنويت‌گرا تلاش كند خود را به عرفان و معرفت حقيقي برساند و با ارتباط به عالم غيب خود را به  غرض خلقت از خود نائل سازد و توجه داشته باشد كه انسان يك موجود رحماني است و براي اين آفريده شده كه خود را به قرب الهي برساند و از اين قرب و معنويت براي سازندگي بهشت دنيا و آخرت تلاش نمايد.

آنچه تا کنون از مجموع مباحث به دست آمد اينكه در معنويت اسلامي نگاه جامع نسبت به انسان وجود دارد و حقيقت معنويت به همه ابعاد زندگي انسان معني و مفهوم مي‌دهد و تفسير زيبايي را از حيات بشري فرا روي انسان‌ها قرار مي‌دهد و اينكه انسان بايد به مسئوليت‌هاي خود توجه شايسته داشته باشد؛ چه آنچه كه مربوط به سازندگي روحي و باطني و دروني خود انسان باشد و چه آنچه كه مربوط به جامعه انساني باشد و با چنين نگاهي است كه صلح و صفا و صميميت و تكامل و نشاط و اميد در زندگي انسان‌ها حكمفرما خواهد بود.

در پايان اين بحث لازم است يادآوري شود كه موضوع معنويت كه از جايگاه مهمي در منابع ديني ما برخوردار است بسيار وسيع‌تر از آن چيزي كه تاكنون به آن پرداخته شده ولي تاكنون كليات مباحث در رابطه با حقيقت معنويت اسلامي، عوامل و موانع آن مورد بررسي قرار گرفت و نيز تفاوت آن با معنويت‌هاي نوظهور، دنيوي و سكولار تا حدي روشن گرديد. اميد است خداي متعال توفيق فهم معارف ديني و اسلامي را به همه ما عنايت فرمايد.


نظر شما



نمایش غیر عمومی