اسلام شناسی 36 ــ اسلام و عدالت 7 ــ عدالت فردی در برخورد با پدیده ها و مخلوقات الهی 1

      

الحمد لله ربّ العالمین و الحمد لله الذی لا مُضادّ له في مُلكه و لا مُنازِعَ لَهُ في أمره. الحمدالله الذی لا شریك لَهُ في خلقه ولا شبیه لَهُ في عَظَمَتِه (جزء من دعاء الإفتتاح) وصلّی الله علی سیدّنا ونبیّنا محمّد صلّی الله علیه وعلی آله الطاهرین واصحابه المنتجبین.
عبادالله ! أُوصیكم و نفسي بتقوی الله و اتّباع امره و نهیه .


اگر انسان ازعدالت فردی برخوردار بوده و نسبت به حقوق، مسئولیت ها و وظایف خود، رعایت لازم را داشته باشد؛ در محیط پیرامونی هم این عدالت، ظهور و بروز خواهد داشت و لذا هر چه عدالت فردی، چه به لحاظ فقهی و چه به لحاظ اخلاقی بیشتر باشد، عدالت پیرامونی شخص نیز توسعه خواهد یافت. در این زمینه مناسب است که به بخشهایی از عدالت پیرامونی اشاره ای داشته باشیم تا اهمیت این مسئله از دیدگاه اسلام بهتر و بیشتر روشن گردد.
البته لازم به یادآوری است که این مسئله غیراز بحث عدالت اجتماعی است که باید به صورت جداگانه مورد بررسی قرار گیرد. عدالت پیرامونی به این جهت دراینجا مطرح می شود که ارتباط زیادی با تحقق عدالت فردی انسان دارد . اگرچه به یک معنا می¬توان برخی از این نوع مباحث (مانند عدالت خانوادگی) را در بحث عدالت اجتماعی [در صورتی که معنای آن توسعه داده شود] مطرح نمود ولی به نظر می رسد جدا کردن بحث عدالت پیرامونی از عدالت اجتماعی مناسب تر می باشد.
به هر حال بسیار روشن و واضح است که اگر فردی متّصف به وصف عدالت شده و «عادل¬» نامیده شد؛ درتلاش خواهد بود که عدالتش را درهمه جنبه¬ها  و درهمه زمینه¬ها ظهور و بروز دهد. یکی ازاین جنبه¬ها، عدالت در برخورد با سایر مخلوقات است.
بدون شک یکی از آثار و نتایج عدالت فردی، برخورد عادلانه ایست که انسان با مخلوقات پیرامونی خود خواهد داشت چه آن مخلوق و آفریده، انسان باشد، چه حیوان و چه گیاه و جماد. انسان در بینش عمیق دینی و الهی خود همه امور پیرامونی خویش را ازخالق و آفریده خود می داند؛ چراکه درواقع همه، فیض حق تعالی هستند و فیض هم تجلی خداست. اگر این فیض به فیّاض متصل بوده و مرتبط با او باشد، برانسان لازم است که برای آن فیض ، حرمت و حریم قائل شود. همه پدیده¬ها و مخلوقات موجود در عالم هستی، اگرچه به ظاهر ازیکدیگر جدایند اما در منشأ به یک پدیدآورنده واحد منتهی می شوند. این جریان مانند چاه¬های زیادی است که از یک سرچشمه سیراب می شود. بدیهی است، اگرچه به حسب ظاهر چندین چاه مختلف وجود دارد اما سرچشمه و منشأ همه اینها یک جای واحد است و لذا این چاه ها به لحاظ اینکه از یک منبع آب را به دست می آورند، بهم متصل  ویکسان می باشند.
انسان هم درنگاه عمیق توحیدی خود به این جمع بندی می رسد که همه امور پیرامونی وی ، به نوعی متصل به خالق و آفریده جهان هستی است؛ زیرا همه موجودات از مجردات گرفته تا موجودات مادی، وجود خود را از یک حقیقت مطلق که همان خالق هستی و دانای قادر و حیّ متعال است، دریافت نموده اند و اگرچه مراتب این موجودات با یکدیگرمتفاوت است، ولی هرکدام به اندازه ظرفیت خود از مرتبه وجودی بهره¬ مند شده اند. اگر این نوع نگاه در زندگی وحیات انسان بوجود بیاید هرانسانی سعی می کند که به هیچ چیز، حتی به یک گیاه معمولی هم ستم نکند و حق و حقوق تکوینی او را مورد توجه قراردهد. بدون شک حفظ نظم و انضباط حاکم بر جهان و ساختار واقعی همه اشیاء، در پرتو رعایت این حقوق طبیعی ممکن می گردد و به همین جهت است که امام علی(ع) دامنه عدل و داد و عدالت منشی را آنچنان گسترده و فراگیر می داند که علاوه بر مسائل اجتماعی به امور طبیعی نیز اشاره دارد. آن حضرت در بیانی جامع و دقیق می فرماید :« همه شما دارای مسئولیت بوده و حقوقی برعهده شماست حتی در قبال چهار پایان و زمین نیز شما مسئولید. نه تنها در برابر خدا و مردم مسئولید، بلکه در برابر حیوانات و زمین هم مسئولید. مبادا این طور گمان کنید که با حیوانات بارکش خود، به این دلیل که ملک شما هستند، می توانید هرگونه که بخواهید، رفتار کنید. مپندارید هر اندازه بار(هر چند فوق قدرت آن حیوان باشد) می توانید پشتش بگذارید، اگر خواستید علوفه بدهید و اگر نخواستید ندهید. فکر نکنید اگر حیوان زبان بسته  تشنه ماند، زخمی شد و... شما هیچ مسئولیتی در قبال سیرکردن و آب دادن و حفظ سلامت آن حیوان ندارید؛ نه خیر، این گونه نیست. همچنین شما مسئول این زمین¬ها هستید که آنها را آباد کنید و از ویرانی آنها جلوگیری نمایید و خداوند متعال آبادی آنها را از شما خواسته است ». آن حضرت در نامه ای که به یکی از مأموران جمع آوری زکات نوشته بودند، نکات بسیار ظریفی را درباره حقوق حیوانات بیان نمودند؛ از جمله اینکه فرمودند : حیوانات را به چوپانی بسپار که آنها را تند و به سرعت نراند و آنها را خسته نکند. همچنین به چوپان سفارش کن که بین حیوانات و بچه های آنها جدایی نیفکند و در راه حیوانات را از کنار جاه¬های پرعلف عبوردهد

تصــاویر بیشتر .