اسلام شناسی 37 ــ اسلام و عدالت 8 ــ عدالت فردی در برخورد با پدیده ها و مخلوقات الهی 2

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله ربّ العالمین و الحمد لله الذی لا مُضادّ له في مُلكه و لا مُنازِعَ لَهُ في أمره. الحمدالله الذی لا شریك لَهُ في خلقه ولا شبیه لَهُ في عَظَمَتِه (جزء من دعاء الإفتتاح) وصلّی الله علی سیدّنا ونبیّنا محمّد صلّی الله علیه وعلی آله الطاهرین واصحابه المنتجبین.

عبادالله ! أُوصیكم و نفسي بتقوی الله و اتّباع امره و نهیه .

از مباحث گذشته به دست آمد که اسلام در خصوص رعایت عدالت نسبت به پدیده ها و مخلوقات الهی تأکید ویژه­ای دارد که درصورت رعایت آن، هیچ ظلم و ستمی به هیچکس و هیچ چیز رخ نخواهد داد و عدالت فراگیر تحقق خواهد یافت. البته  بدیهی است همه انسانها در تحقق چنین عدالتی شریک وسهیم بوده و باید به وظیفه خود عمل نمایند.

از دیدگاه اسلام همه پدیده­­ها و مخلوقات الهی، حق و حقوق طبیعی دارند که باید آنها را شناخت و رعایت کرد. این امر در واقع همان رعایت عدالت درمورد مخلوقات الهی است که باید توسط انسان صورت پذیرد و به همین جهت است که ازنظر حقوق و اخلاق اسلامی، آزار واذیت و قتل حیوانات و یا قطع گیاهان جزبرای دفاع از خود و یا حفظ جان از گرسنگی و... جائز نیست و هر انسانی در روی زمین موظف به آباد سازی زمین و حفظ محیط زیست است. در بحث حقوق حیوانات و گیاهان نیز مباحث ویژه ای از نظر فقهی و اخلاقی وجود دارد که باید آنها را مورد توجه قرار داد. دراین خصوص ازرسول خدا (ص) روایتی نقل شده که حضرت فرمودند: حیوان چهارپا را بر صاحبش شش حق است: هرگاه درمکانی فرود آید، باید ابتدا به حیوان علف بدهد و چون به آب برسد، باید آب را بر حیوان عرضه کند که بیاشامد، بر رو و صورتش چیزی نزند چون پروردگار را تسبیح می گوید، اگر قصد حرکت ندارد، بیهوده بر پشت حیوان ننشیند، مگر درصورتی که درراه خدا جهاد می کند، زیاده از توان و طاقت حیوان براو بار نکند و آن قدرکه طاقت داشته باشد، او را راه ببرد. در حدیث دیگری نقل شده است که پیامبر اکرم (ص) شتری را دید که  بار برپشت او گذاشته و پایش را بسته بودند، آن حضرت فرمودند: به صاحب این شتر بگویید آماده باشد که این شتر با او در روز قیامت، مخاصحه خواهد کرد. باز در همین زمینه نقل شده است که یک قطار شتراز مقابل امام صادق(ع) می گذشتند. حضرت دیدند که بار یکی از شترها متعادل نیست و به شکل نامناسبی در پشت حیوان قرارگرفته است، لذا به صاحب شترها فرمودند : نسبت به این شتر عدالت را رعایت کن، چون خداوند عدالت را دوست دارد.[1]

فقها و علمای اسلامی نیز برای شکار حیوانات احکام و آدابی را ذکر کرده اند که به برخی از آنها اشاره می شود تا روشن گردد که اسلام نسبت به این مسائل که از نظر برخی بسیار جزئی و پیش پا افتاده است، چقدراهمیت داده و بحث حقوق حیوانات که امروزه به شکل جدی مطرح است، درواقع ازآموزنده های اصیل اسلامی است که در مورد رعایت عدالت نسبت به حیوانات در 1400 سال پیش، مورد توجه قرارگرفته است. توجه به برخی از این آداب و نکته های اخلاقی، می تواند زمینه آشنایی بیشتر ما را با آموزه های نورانی اسلام فراهم سازد.

در سفارشات دینی آمده:« درهنگام سفر، بر روی چهار پایان نخوابید، زیرا سبب زخم شدن پشت حیوان می شود و این از کردار دانایان نیست؛ مگر آن که در میان کجاوه باشید. وقتی که از چهارپا فرود می آیید، پیش از غدا خوردن به چهار پایت علوفه بدهید، چون آن چهارپا نیز با شما در مسافرت بوده است.[2]

همچنین در احکام فقهی آمده است، سفر کسی که برای هوسرانی به شکار می رود، به سفر معصیت ملحق می شود، همانند دنیا پرستان که چنین می کنند، ولی اگر برای تهیه معاش و روزی به صید برود و یا اگر برای تجارت به شکار برود، سفر او معصیت نیست.[3]

همچنین در کیفیت و آداب سر بریدن حیوانات نیز گفته شده، مستحب است قبل از بریدن سر حیوان، جلوی او آب بگذارند و تلاش کنند که حیوان کمتر اذیت شود. مثلأ کارد را خوب تیز کنند و با عجله سر حیوان را ببرند. همچنین مکروه است در جایی سر حیوان را ببرند که حیوان دیگری که مثل اوست، او را ببیند، مانند این که گوسفند و شتر را در مقابل گوسفند و شتر دیگری که او را می بیند، بکشند.

با مطالعه سیره ائمه معصومین(ع) حفظ حرمت، حیوانات بسیار جلب توجه میکند؛ چه اینکه درباره امام سجاد (ع) نقل می کنند که آن حضرت نافه ای داشتند که 22 بار با آن به مکه رفته بودند، ولی یک  تازیانه هم به او نزده بودند.[4]

پیشوایان دینی ما ضمن توجه به رعایت عدالت نسبت به حیوانات، درباره چگونگی برخورد با گیاهان و رعایت حقوق آنها نیز سفارش به عدالت کرده اند. امام صادق(ع) در این زمینه فرموده است: هر کس به درخت سدر آب  دهد مانند آنست که مومنی را دروقت تشنگی آب داده باشد، و یا در جای دیگر فرمودند: درخت میوه دار را نزنید، زیرا عذاب بر شما نازل می شود، چه اینکه بریدن درخت خرما را نیز مکروه دانستند.[5]

اسلام حتی درباره استفاده از آب، هوا و دیگر نعمتهای الهی نیز انسانها را به رعایت قانون خدا، بهره برداری بهینه  و پرهیز از هر گونه اسراف سفارش می کند و تأکید ویژه ای برای حفظ منابع طبیعی دارد.

همه این موارد این مهم را به ما آموزش می دهد که انسان باید نسبت به پدیده های الهی برخورد عادلانه داشته باشد.

در پایان این بحث به همه کسانی که می خواهند درباره اسلام مطالعه دقیق وعمیقی داشته باشند، سفارش می شود به همه ابعاد اسلام توجه کنند و ازمنابع اصلی در شناخت آن استفاده نمایند، چه اینکه باید از کارشناسان و متخصصان نیز برای فهم دقیق تر و صحیح تر بهره مند گردند.

آلبوم تصـاویر